
27 grudnia 1944 r. Niemcy rozpoczęli wysadzanie Pałacu Saskiego w Warszawie. Była to część szerszej akcji podjętej przez niemieckie władze okupacyjne po kapitulacji Powstania Warszawskiego (2 października 1944 r.) zmierzającej do trwałego wymazania polskiej stolicy z mapy Europy. Paradoksalnie obiekt ten był świadectwem wpływów kultury niemieckiej (choć gwoli ścisłości silnie inspirowanej ówczesną kulturą francuską) na polskim gruncie w dobie panowania przedstawicieli wywodzącej się z Saksonii dynastii Wettinów (1697-1763).
Powstał bowiem w oparciu o gmach Pałacu Morsztynów nabytego przez króla Augusta II Mocnego (1697-1733) w roku 1713 z myślą o przekształceniu na potrzeby rezydencji królewskiej. To właśnie wówczas rozpocząć się miała przebudowa pałacu, która potrwała ponad dekadę (do roku 1724). Jak czas pokazał obiekt ten miał być przebudowywany m.in. pod kierunkiem inżyniera budownictwa Adama Idzikowskiego (w latach 1839-1842).
Wraz z odzyskaniem niepodległości w 1918 r. w Pałacu usytuowano siedzibę Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a następnie (tj. w latach 1930-1937) siedzibę Biura Szyfrów w którym po raz pierwszy udało się złamać kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma.
Jeszcze wcześniej, w listopadzie 1925 r., w centralnej części pałacowej kolumnady usytuowano Grób Nieznanego Żołnierza. Po kapitulacji Warszawy (28 września 1939) we wnętrzach Pałacu zlokalizowano biura z przeznaczeniem dla urzędników niemieckiej armii.
Rozpoczęta 27 grudnia 1944 r. destrukcja trwać miała trzy dni, do 29 grudnia. Ocalał jedynie fragment kolumnady wraz z Grobem Nieznanego Żołnierza. W okresie powojennym kilkukrotnie podejmowano dyskusje na temat ewentualnej odbudowy tego obiektu, m.in. w roku 2005, kiedy to ówczesny prezydent Miasta Stołecznego Śp. Lech Kaczyński zaproponował umieścić w odbudowanym gmachu Muzeum Historii Polski. Z powodu zmiany władz zarówno na szczeblu lokalnym jak i państwowym do realizacji tego zamierzenia wówczas nie doszło. Stąd na decyzje o odbudowie Pałacu Saskiego trzeba było poczekać do roku 2021.
Przemysław Mazur
Tekst powstał we współpracy z Instytutem Strat Wojennych im. Jana Karskiego.
