9 września 1944 r. przedstawiciele Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (organu moderowanych z Moskwy komunistów, nie posiadającego poparcia w polskim społeczeństwie) zawarli w Lublinie tzw. układy republikańskie z władzami republik sowieckich Białorusi i Ukrainy, a niebawem (22 września) także Litwy.

Porozumienia te, de facto nielegalne i wymuszone przez sowieckiego dyktatora Józefa Stalina, stały się podstawą prawną dla procederu wysiedlania z obszarów wschodnich województw II Rzeczypospolitej ich polskich mieszkańców. Szczególnie znamiennym jest, że wspomniane układy zawarto na kilka miesięcy przed konferencją tzw. Wielkiej Trójki (tj. przywódców Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Sowieckiego) w Jałcie (4-11 lutego 1945).

W trakcie konferencji, bez konsultacji z Rządem RP na uchodźstwie, podjęto decyzje o pozbawieniu Polski jej wschodnich województw, z tak ważnymi ośrodkami polskości jak Wilno, Grodno i Lwów. Tym samym Stalin, za pośrednictwem wykreowanych przezeń figurantów z komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej, forsował politykę faktów dokonanych, w ramach terytorialnej i politycznej ekspansji Związku Sowieckiego.

Według wciąż wymagających pełnej weryfikacji wyliczeń przesiedlenia objęły ok. 1, 8 00000 mieszkańców wspomnianych obszarów. Większość z przesiedlonych skierowano na tzw. Ziemie Odzyskane (m.in. Pomorze Gdańskie i Dolny Śląsk). Proceder ten zakończono u schyłku 1946 r.

Przemysław Mazur

Tekst powstał we współpracy z Instytutem Strat Wojennych.